چه ببینیم؟


تپه تاریخی قلعه برزک: تپه قلعه یک موقعیت مهم طبیعی شهر برزک است که احتمالاً یادآور اولین استقرار روستانشینی بازمانده از دوران باستان در برزک است. این اثر طبیعی، که در ضلع جنوبی شهر و در محله مسجد جامع واقع است، ۵۲۰ متر طول و ۱۲۵ متر عرض و بیش از بیست متر ارتفاع دارد. در اضلاع شمالی، غربی و شرقی تپه، خانه‌های شهر قرار دارد و ضلع جنوبی به مزارع محدود می‌شود. آثار یافته شده در سطح تپه عبارتند از یک تنور ایجاد شده در دل کوه، به قطر ۷۰ سانتیمتر که از داخل با گل به ضخامت دو سانتیمتر اندود شده و بعد از احداث از آن استفاده نشده است. این تنور در ضلع جنوب غربی حفره کوچکی است که به کانالی دست‌کند به طول ۳۰ سانتیمتر منتهی می‌شود. در سطح تپه ۸ هاون سنگی به قطر تقریبی ۱۷ سانتیمتر در دل کوه ایجاد شده که یکی از آن‌ها در بالاترین سطح کوه، به شکل دوقلو، ساخته شده است. در این تپه حفره‌هایی به وجود آمده که بر اساس گفته اهالی در آن استخوان‌های انسانی وجود داشته و هنگام احداث پارک از محل خود برداشته شده است. آبراهه‌های ایجاد شده در دل کوه و همچنین فضای غارمانند ضلع جنوبی (که شاید دست‌کند باشد) از جمله آثار موجود در تپه قلعه است که پژوهش در این تپه را ضروری می‌نماید. (گزارش ثبتی تپه قلعه،۳۸۳۱)

تپه تاریخی قلعه دست کم مربوط به دوره سلجوقیان و قبل از آن است. غار کشف شده در این تپه به همراه وسایلی نظیر تنور گلی، ظروف سفالی و گلی و …، حکایت از سکونت و زندگی بسیار دور در این محل دارد. این تفرجگاه دارای سکوهای سنگی جهت اسکان و استراحت، صندلی و نیمکت‌‏های چوبی، آلاچیق، بنای کوشک در مرتفع‌ترین نقطه تپه، آبشاری که از مرکز کوشک شروع و پس از گذشتن از برکه‏‌ها و جزیره‌‏های آب به پایین تپه در محل استخر ذخیره آب ختم می‌‏شود و… است.

غار برزک در تپه تاریخی قلعه برزک: قدمت این غار به دوران سلجوقیان باز می‌گردد و شهرداری با همکاری میراث فرهنگی و گردشگری به دنبال ثبت ملی این اثر تاریخی است. بنا به نقل قول سینه به سینه بزرگان شهر، این غار که در سکونتگاه اولیه برزک (تپه قلعه) واقع شده، دارای ۳ مسیر اصلی بوده که یکی از مسیر‌ها به مسجد جامع شهر و مسیر دیگری به حمام میان ده و مسیر سوم به طرف کوه اشک ادامه دارد و هم اکنون شهرداری به جهت انجام تحقیقات بیشتر مشغول آزادسازی معبرهای مسدود شده این غار در اثر ریزش‌‏های سالیان متوالی است. از آثار برجای مانده در این غار می‏‌توان به حفر کانال‌های کوچک حفاری شده در دل سنگ جهت دفن یا نگهداری استخوان‌های گذشتگان خود، ظروف سفالی و گلی برجای مانده و وجود سقف‌های زیبای آن اشاره کرد.

جاده تفریحی توریستی سعدآباد برزک: این جاده از زیباترین جاده‌های طبیعی و بکر شهرستان کاشان است. جاده تفریحی و توریستی سعدآباد از مرکز شهر آغاز می‌شود و در امتداد رودخانه اصلی شهر به طول ۴ کیلومتر همراه با بدیع‌ترین صحنه‌های طبیعی ادامه دارد و پس از گذشتن از کنار تفرجگاه‌ها، کوه‌ها، چشمه‌ها، آبشار‌ها و باغ‌های زیبا، به مسیر اصلی جاده برزک ـ کاشان ختم می‌شود.

تفرجگاه چشمه احمدآباد: این چشمه در نقطه شمال شرقی برزک و در حریم رودخانه فصلی برزک واقع است و دارای چندین چشمه جوشان است و در قسمت بالادست آن دیواره سدی است که بر اثر رسوب طی سالیان متوالی پر شده و هم اکنون با رویش درختان بید و درختچه‏‌های گز در بستر این سد، منظره زیبایی را ایجاد کرده است. این تفرجگاه که در ۱۰۰ متری خیابان اصلی واقع است هر ساله گردشگران زیادی را به سمت خود جذب می‌‏کند. به دلیل وجود کوه در حاشیه جنوب شرقی تفرجگاه، گردشگران علاقه‏‌مند به کوهنوردی نیز در کنار استفاده از مناظر بکر و طبیعی از فضای این تفرجگاه برای کوهنوردی بهره می‌برند.

آسیاب آبی سعدآباد و تفرجگاه جنب آن: در قسمت جنوبی جاده سعدآباد، آسیاب آبی با قدمتی حدود ۲۰۰ ساله به چشم می‏‌خورد. این آسیاب آبی دارای تنوره‌‏ای است که آب از بالا داخل آن ریخته و فشار آب این تنوره، سنگ‏‌های آسیاب به وزن ۵۰۰ کیلوگرم را به حرکت در می‏‌آورد و گندم را که بین دو سنگ قرار می‌گیرد خرد و آرد می‌‏کند. شهرداری اقدام به مرمت و بازسازی و احیاء این آسیاب کرده و تفرجگاهی در کنار آن در حال ساخت است. این تفرجگاه مورد استقبال گردشگران قرار گرفته است. این اثر در تاریخ ۲۴ / ۸ / ۸۵ به شماره ۱۶۲۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

حمام دوره صفویه برزک: یکی دیگر از میراث‌های فرهنگی شهر برزک، حمامی است که مربوط به دوره صفویه است. این بنای کهن توسط فردی بنام سیدحسن کاشانی ساخته شده است. برای گودبرداری این حمام ۱۰ متر زمین را کنده و این کار یک سال طول کشیده و بعد از ۷ سال ساخت حمام به پایان رسیده است. در ساخت این حمام از ستون‌های سنگی تراشیده شده یکپارچه استفاده شده و برای برپا کردن ستون‌ها و محکم‌کاری پایه‌ها از سرب و ساروج که به صورت سنتی درست می‏‌شده استفاده کرده‌ا‌ند. حمام دارای دو خزینه، دو حوضچه بنام استک و دو تخته سنگ برای نماز خواندن است. برای سوخت حمام از نفت سیاه استفاده می‌‏کنند. این اثر در تاریخ ۲۴ / ۸ / ۸۵ به شماره ۱۶۲۱۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

امامزاده سراج الدین ابن موسی بن جعفر: ساخت بنای اصلی امامزاده سراج‌الدین ابن موسی ابن جعفر (ع) با قدمتی ۵۰۰ ساله را هنرمندان دوران صفوی به عهده داشته‌اند. بنای این امامزاده که بزرگترین امامزاده شهر است شامل دو بخش است. بخش اصلی که هسته اولیه آن را تشکیل می‌دهد فضای دور مقبره امامزاده است که یک بنای ۸ ضلعی با ضریح در مرکز آن همراه با گنبد خشتی که از درون (زیر آن) آئینه‌کاری شده است. در فضای بیرونی امامزاده قبرستان شهر وجود دارد که سنگ‏‌های قبر بسیار قدیمی گویای قدمت بالای این قبرستان است. این اثر در تاریخ ۲۲ / ۸ / ۸۵ به شماره ۱۶۱۹۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

موزه مردم‌شناسی برزک: قدمت این خانه که به موزه مردم‌شناسی برزک تبدیل شده است به دوره زندیه می‌رسد و با توجه به معماری سنتی محل ساخته شده که پس از خرید این بنا و تملک آن توسط شهرداری شهر برزک، تغییر کاربری یافته و به موزه مردم‌شناسی این شهر تبدیل شده است. موزه مردم‌شناسی، در دو طبقه با حیاطی طویل و باریک و با شیبی ملایم از شمال به جنوب شکل گرفته است. علاوه بر بنای تاریخی خود موزه، گردشگران می‌توانند شاهد دستگاه‌های بافندگی قدیمی همچون دستگاه گلیم بافی، دستگاه چادرشب بافی، دستگاه قالیبافی، درب چوبی مسجد جامع و بیش از ۴۵۰ اثر باقی مانده و قدیمی از گذشتگان باشند. این اثر در تاریخ ۱۴ / ۱۲ / ۸۵ به شماره ۱۷۸۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و با همت و مدیریت پژوهشگر میراث فرهنگی، خانم جهانی، پذیرای گردشگران است.

آب انبار سردل برزک: این آب انبار در دوران پهلوی با سبک معماری سنتی محل ساخته شده است. بنای این آب انبار به سفارش ساکنان محل جهت استفاده عمومی توسط شیخ میرزا جلال مصطفوی و کربلائی حسینعلی که معماران برزکی بوده‌‏اند ساخته شده و چون در محله سردُل (شهید رجایی) جنب خانه روحانی ساخته شده به همین نام معروف گشته است. این بنای تاریخی در تاریخ ۲۴/ ۸ / ۸۵ در فهرست آثار ملی ایران به شماره ۱۶۲۰۵به ثبت رسیده است.

خانه‌های قدیمی کاردان و موسوی برزک: خانه تاریخی کاردان در دوره زندیه بنا شده و یکی از قدیمی‌ترین خانه‌های تاریخی شهر برزک به شمار می‌رود. معمار آن استاد کربلائی عبدالله عظیمی معروف به معمار عظیم بوده است. این خانه که از زمان ساخت تا کنون در مالکیت خاندان کاردان بوده به همین نام در بین اهالی شهر تاریخی برزک معروف شده است. این بنای تاریخی که در بافت قدیم شهر استقرار یافته هم اکنون نیز دارای کاربری مسکونی است، در تاریخ ۲۴/ ۸ / ۸۶به شماره ۱۶۳۱۴در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

خانه تاریخی موسوی نیز که در همسایگی خانه تاریخی کاردان قرار دارد یکی از قدیمی‌ترین خانه‏‌های تاریخی این شهر است که در دوره زندیه و با الهام از معماری سنتی محلی ساخته شده و چون متعلق به خاندان موسوی بوده به همین نام نیز شهرت یافته است و در میان اهالی این شهر به نام منزل امام جمعه شهر برزک معروف است. این بنای تاریخی در تاریخ ۲۴/ ۸ / ۸۶به شماره ۱۶۳۰۹در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

آسیاب خاتونی برزک: آسیاب خاتونی در جنوب شرقی شهر برزک، در محله باغستان و روبروی مسجد خاتم‌النبیین قرار دارد. در خصوص تاریخچه احداث بنا آنچه که مسلم است اینکه با توجه به سبک و شیوه معماری به کار رفته در آن، تاریخ آن را می‌توان به دوره قاجاریه منسوب کرد. ساختمان آسیاب دارای دو ورودی است که در ضلع جنوبی بنا و در موازات یکدیگر قرار دارند. یکی از آن‌ها در واقع ورودی فضایی است که از آن به عنوان انبار جهت نگهداری کیسه‌های گندم و جو استفاده می‌کنند. این قسمت از بنا در داخل به صورت فضای بالکن مانندی است که در بخش زیرین آن سنگ آسیاب و محل ریختن گندم و جو قرار دارد. همچنین در گوشه ضلع شرقی انبار نیز حفره‌ای به قطر تقریبی ۴۰ سانتی متر وجود دارد که آسیابان از همان قسمت انبار با خالی کردن کیسه‌های غلات از طریق حفره فوق، آن‌ها را به بخش زیرین یعنی به محل ریختن گندم و جو انتقال می‌دهد و در ادامه از این محل غلات مذکور مجدداً از طریق لوله‌ای ناودانی شکل به سنگ آسیاب منتقل می‌شوند. ورودی دیگر بنا که امروزه دارای درب کرکره‌ای است ما را به فضای اصلی بنا یعنی مکان ریختن غلات و محل سنگ آسیاب هدایت می‌کند. محل ریختن غلات و سنگ آسیاب در کنار هم قرار دارند که توسط دیواری از یکدیگر جدا شده‌اند. در قسمت کف محل ریختن غلات، حفره‌ای به قطر تقریبی ۳۰ سانتی متر وجود دارد که غلات به وسیله چوبی ناودانی شکل و توخالی به طول ۱۵۰ سانتیمتر به حفره موجود در سنگ بالایی آسیاب منتقل می‌شوند. علاوه بر این در قسمت جلو سنگ‌های آسیاب نیز فضایی مستطیل شکل جهت جمع‌آوری آرد ایجاد شده است. از دیگر بخش‌های آسیاب باید به تنوره آن اشاره کرد. تنوره آسیاب به صورت استوانه‌ای مخروطی شکل به قطر ۱۵۰ سانتی متر در قسمت فوقانی و ۱۰۰ سانتی‌متر در قسمت تحتانی و به عمق ۸ متر، در ضلع شرقی بنا قرار دارد. آب قنات علیای برزک به وسیله کانالی به تنوره وارد می‌شود و در ادامه، آب انباشته شده در این مخزن توسط روزنه قیف مانندی به سوی پره‌های چرخ آسیاب هدایت می‌شود و باعث به گردش در آمدن سنگهای آسیاب می‌شود. به طور کلی سقف فضاهای آسیاب تیرپوش و مصالح بکار رفته در آن سنگ، خشت و آجر است. با وجود بهره‌گیری از دستگاه‌های پیشرفته جهت آسیاب کردن غلات، هنوز هم برخی از ساکنان برزک و روستاهای تابعه کیسه‌های گندم و جو را برای آرد کردن به این آسیاب می‌آورند. در مجموع با توجه به موقعیت مکانی اثر و قرار داشتن آن در بافت شهر برزک و دسترسی آسان به این بنای ارزشمند، همچنین دایر و فعال بودن آن، به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری منطقه به شمار می‌رود.

بافت قدیم برزک: بافت قدیم برزک، با دیوارهای کاهگلی، کوچه‌های پیچاپیچ، و خانه‌هایی که برخی اتاق‌هایشان سقف کوچه شده‌اند، در محله مصلی واقع شده است. این بافت که دارای ساختمان‌های خشت و گلی، با تیرهای چوبی بوده و بیشتر دارای کوچه‌‏های تنگ معروف به کوچه‌‏های آشتی کنون است. این بافت که در حاشیه تپه تاریخی قلعه و به صورت پلکانی گسترش یافته دارای چشم‌انداز بسیار جالبی است. کوچه‌ها با عرض ۱ متر در اطراف ساختمان‌ها به طور خاص و به شکل مارپیچ چرخیده است و تمامی منازل را به آسانی با هم ارتباط می‌دهد و هیچکدام از کوچه‌ها بن‌بست نیست.